Jak walczyć z suszą w dobie katastrof klimatycznych?
Eksperckim okiem
Magdalena Pasik, Inżynierka Gospodarki Wodnej oraz Inżynierka Środowiska
Zasoby wodne dostępne dla każdego mieszkańca Polski są jednymi z najniższych w Europie. Średnio każda osoba ma około 1600 m³ wody na rok. W czasie suszy ten wskaźnik może spaść poniżej 1000 m³ na rok na osobę. Dla porównania, przypada to na jedną trzecią średniej dostępności słodkiej wody dla jednego mieszkańca w Europie, która wynosi około 4500 m³ rocznie. To kilka twardych danych na początek. W obliczu posiadania tak niskich zasobów wodnych oraz rosnącego zagrożenia katastrofami klimatycznymi, problem suszy staje się coraz bardziej palący dla Polski.
Zmiany klimatyczne, które obserwujemy na przestrzeni ostatnich dekad, znacząco wpłynęły na nasz ekosystem, gospodarkę oraz codzienne życie. Wraz z globalnym ociepleniem, rosnącymi temperaturami i zmieniającymi się wzorcami opadów, Polska coraz częściej doświadcza ekstremalnych zjawisk pogodowych, do jakich zaliczane są między innymi susze, deszcze nawalne czy, w skrajnych chodź nie odosobnionych przypadkach – także trąby powietrzne czy silne gradobicia. Problemy te nie tylko zagrażają środowisku, ale również mają szerokie konsekwencje dla rolnictwa, przemysłu oraz zdrowia publicznego.
W okresie powojennym susze atmosferyczne występowały wielokrotnie, jednak w ostatnich latach ich częstotliwość znacząco wzrosła. W dekadzie 2010-2019 pojawiały się średnio co 2,5 roku, podczas gdy w latach 1989-2009 miały miejsce średnio raz na pięć lat. Według prognoz ekspertów, częstotliwość i intensywność suszy w Polsce będzie się zwiększać, jeśli nie podejmiemy odpowiednich działań. W 2018 roku Polska doświadczyła jednej z najgorszych suszy od dziesięcioleci, co miało katastrofalne skutki dla płodów rolnych i zasobów wodnych. Problemy te wymagają natychmiastowej uwagi i skoordynowanych działań na poziomie krajowym i lokalnym.
W obliczu tych wyzwań, niezwykle istotne jest zrozumienie, jak walczyć z suszą w Polsce i z czym właściwie wiąże się to zjawisko. Ważne, by zrozumieć, że przeciwdziałanie temu zjawisku to nie tylko kwestia adaptacji do obecnych warunków klimatycznych, ale również proaktywnego działania, które pozwoli zminimalizować skutki przyszłych kryzysów. Kluczowe znaczenie mają tutaj zrównoważone zarządzanie zasobami wodnymi, innowacyjne technologie rolnicze, edukacja społeczeństwa oraz polityka rządowa skoncentrowana na ochronie środowiska.
Artykuł ten ma na celu omówienie samego zjawiska, jakim jest susza, ale także wstępne określenie możliwości przeciwdziałaniu mu. Rozważymy również pokrótce z jakimi skutkami ekologicznymi, społecznymi oraz gospodarczymi musimy się zmagać jako kraj, dla którego to zjawisko ekstremalne już niedługo może stać się codziennością.
Jak definiujemy suszę?
Susza to jedno z najbardziej uciążliwych i ekstremalnych zjawisk naturalnych, które wpływa na społeczeństwo, środowisko i gospodarkę. Charakteryzuje się długotrwałym brakiem opadów, co wynika z warunków klimatycznych i ma skomplikowany wymiar fizyczny. Najczęściej pojawia się latem. Susza może prowadzić do wysuszenia gleby, zmniejszenia plonów lub całkowitego zniszczenia upraw oraz zwiększonego ryzyka pożarów. Termin „susza” odnosi się nie tylko do ekstremalnych sytuacji, ale również do wszelkich okoliczności, w których na danym obszarze występuje niedobór wody. Susza rozwija się powoli, co sprawia, że trudniej jest określić jej początek i koniec (w przeciwieństwie do powodzi, która zwykle przebiega gwałtownie z powodu intensywnych opadów) oraz precyzyjnie zdefiniować obszar jej oddziaływania.
W polskim prawie, susza jest określona w artykule 3 ust.1 pkt. 2 ustawy z dnia 18 kwietnia 2002 roku o stanie klęski żywiołowej (Dz. U. 2017 poz. 1897) i jest ona definiowana jako katastrofa naturalna, co oznacza zdarzenie wynikające z działania sił natury.
Rodzaje suszy
Generalnie wyróżnia się cztery typy suszy, które zależą od etapu jej rozwoju: susza atmosferyczna, rolnicza, hydrologiczna i hydrogeologiczna.
Susza atmosferyczna
Znana również jako susza meteorologiczna, występuje, gdy opady są niższe od średniej wieloletniej lub ich brak. Jest to pierwszy etap rozwoju suszy. Skutkiem niedoboru opadów jest rosnący deficyt wilgotności, szczególnie w ciepłych porach roku, co intensyfikuje parowanie i ewapotranspirację (wskaźnik wskazujący, jak szybko mogłoby zachodzić parowanie, gdyby woda była dostępna). To prowadzi do zmniejszenia zasobów wód glebowych i powierzchniowych. W zależności od warunków środowiskowych i zapotrzebowania na wodę, susza atmosferyczna może przekształcić się w suszę rolniczą, hydrologiczną i hydrogeologiczną. W Polsce monitorowana jest przez Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej – Państwowy Instytut Badawczy (IMGW-PIB).
Susza rolnicza
Znana także jako susza glebowa, pojawia się, gdy wilgotność gleby jest zbyt niska, aby zaspokoić potrzeby roślin i prowadzić normalną działalność rolniczą. Jest bezpośrednim wynikiem przedłużającej się suszy atmosferycznej. Określana jest jako okres, w którym wilgotność gleby nie wystarcza do zaspokojenia potrzeb roślin i prowadzenia normalnej gospodarki rolniczej. Nie każdy okres bez opadów i spadek wilgotności gleby oznacza suszę rolniczą; musi nastąpić zmiana w stanie roślin, objawy stresu wodnego, spadek biomasy i ograniczenia plonów. Czas i dotkliwość deficytu wodnego w glebie zależą od właściwości retencyjnych gleby, które są zmienne w czasie i przestrzeni. Susza rolnicza powoduje bezpośrednie straty w ekosystemach naturalnych i w produkcji rolnej oraz leśnej. W Polsce monitorowana jest przez Instytut Uprawy Nawożenia i Gleboznawstwa – Państwowy Instytut Badawczy (IUNG-PIB).
Susza hydrologiczna
Znana również jako „niżówka hydrologiczna”, charakteryzuje się długotrwałym obniżeniem poziomu wody w rzekach i jeziorach. Dotyczy wód powierzchniowych i występuje, gdy przepływ w rzekach spada poniżej średniej wieloletniej. Jest to etap pogłębiającej się suszy atmosferycznej i rolniczej. W Polsce monitorowana jest przez Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej – Państwowy Instytut Badawczy (IMGW-PIB).
Susza hydrogeologiczna
Określana jako długotrwałe obniżenie zasobów wód podziemnych. Zjawisko to jest zwykle poprzedzone wcześniejszymi rodzajami suszy. W początkowej fazie może objawiać się wysychaniem studni. W Polsce monitorowana jest przez Państwowy Instytut Geologiczny – Państwowy Instytut Badawczy (PIG-PIB).
Skutki suszy
Susza, będąca jednym z najpoważniejszych zagrożeń klimatycznych, wywiera szeroki i destrukcyjny wpływ na środowisko, gospodarkę oraz społeczeństwo. Ograniczona ilość opadów, połączona z wysokimi temperaturami, prowadzi do drastycznego obniżenia poziomu wód gruntowych i powierzchniowych. Skutki tego zjawiska są odczuwalne na wielu płaszczyznach, począwszy od rolnictwa, przez ekosystemy, aż po zdrowie publiczne i stabilność społeczno-ekonomiczną. Niniejszy akapit ma na celu przedstawienie kluczowych konsekwencji suszy, które wpływają na życie zarówno ludzi, jak i całych społeczności.
Analizy krajowego bilansu wodnego z lat 1987-2018 wskazują, że najbardziej narażone na silne susze atmosferyczne są tereny na styku województw wielkopolskiego, kujawsko-pomorskiego, łódzkiego i mazowieckiego, z centralną i zachodnią Polską szczególnie zagrożonymi regionami. Oznacza to, że problem ten nie dotyczy jedynie wybranych obszarów, ale ma szerszy zasięg.
Skutki ekologiczne
Ciepłe, bezśnieżne zimy nie sprzyjają gromadzeniu wody w glebie, co prowadzi do niedoborów już na początku okresu wegetacji roślin uprawnych. Dodatkowo, gorące i suche lata zwiększają ryzyko suszy. Reakcja na to zjawisko zależy od rodzaju roślin, typów gleb oraz regionu geograficznego. W Polsce jesienne i wczesnowiosenne susze zmniejszają plony zbóż ozimych, natomiast wiosenne susze wpływają na zbiory zbóż jarych. Letnie susze negatywnie oddziałują na plony ziemniaków i roślin pastewnych.
Susza może mieć krytyczny wpływ zarówno na naturalne ekosystemy, jak i na zmianę składu gatunkowego roślin uprawnych. Susza nie tylko zmniejsza plony roślin uprawnych, w tym także nawadnianych, ale również zmienia strukturę zasiewów. Może także sprzyjać rozwojowi chorób i szkodników roślin w ekosystemach naturalnych oraz rolniczych. Zjawisko to stanowi poważne zagrożenie dla gleby i jej biologicznej różnorodności.
Nie należy również zapominać o tym, że susza atmosferyczna sprawia, że wzrasta potrzeba nawadniania upraw oraz poboru wody na cele komunalne, takie jak podlewanie trawników. Długotrwały brak deszczu powoduje stopniowe obniżanie poziomu wód w rzekach, co z czasem prowadzi do wysychania i degradacji jezior oraz innych zbiorników wodnych, określanych jako susza hydrologiczna. W skrajnych przypadkach całkowity brak przepływu w rzekach pogarsza stan ekosystemów wodnych, zagrażając rybom i innym organizmom wodnym, a także pogarszając jakość wody poprzez zwiększenie stężenia zanieczyszczeń. Obniżenie poziomu wód w rzekach prowadzi do konfliktów między użytkownikami wody. Podczas suszy hydrologicznej trudności w funkcjonowaniu zgłaszają małe elektrownie wodne, a także brakuje wody do celów rolniczych i przemysłowych.
Konflikty pojawiają się również, gdy sektor rolniczy nadmiernie pobiera wodę na potrzeby nawadniania upraw i akwakultury, a sektor turystyczny naśnieża stoki, co prowadzi do ograniczeń w dostawach wody dla mieszkańców. Niezachowanie minimalnego przepływu wód, niezbędnego do podtrzymania życia w ekosystemach wodnych, prowadzi do ich degradacji.
Skutki ekonomiczne
Według Organizacji Narodów Zjednoczonych do spraw Wyżywienia i Rolnictwa (FAO), spośród wszystkich katastrof naturalnych to właśnie susza ma największy wpływ na straty w produkcji rolnej. W krajach rozwijających się oraz o niskich dochodach, około jedna trzecia strat w produkcji zwierzęcej i roślinnej jest spowodowana przez suszę. FAO oszacowuje te straty na 37 miliardów dolarów.
Susza dotyka jednak nie tylko rolnictwa. We Francji, która zmaga się z intensywnymi suszami, zagrożone są nie tylko uprawy zbóż i innych roślin, ale także produkcja energii, ponieważ elektrownie jądrowe wymagają dużych ilości wody do chłodzenia reaktorów. Takie zagrożenie prowadzi do potencjalnych potężnych strat zarówno w zakresie bezpieczeństwa energetycznego kraju, jak i może powodować potężne straty finansowe właściwie w każdym sektorze gospodarki.
Warto tu wspomnieć również o Raporcie Konwencji Narodów Zjednoczonych w sprawie zwalczania pustynnienia, który wskazuje, że Afryka jest najbardziej narażona na skutki suszy, choć również obie Ameryki, Indie i Australia są wyjątkowo zagrożone. Nie da się ukryć, że susza najbardziej uderza w najbiedniejsze społeczeństwa. Raport ocenia ponadto, że obecnie nawet 40% powierzchni planety jest zdegradowane, co dotyka niemal połowy ludzkości i zagraża około połowie światowego PKB o wartości 44 bilionów dolarów.
Skutki społeczne
Susza wywiera także znaczący wpływ na społeczeństwo, prowadząc do poważnych problemów społecznych oraz społeczno-ekonomicznych, które wzajemnie się przeplatają. W rolniczych regionach susza powoduje spadek plonów i wzrost cen żywności, co szczególnie dotyka najbiedniejsze warstwy społeczeństwa, pogłębiając ubóstwo i nierówności. Niewystarczające zasoby wodne mogą prowadzić do konfliktów o dostęp do wody, zarówno na poziomie lokalnym, jak i międzynarodowym. Brak wody wpływa również na zdrowie publiczne, ograniczając dostęp do czystej wody pitnej i higieny, co zwiększa ryzyko chorób, przede wszystkim w biednych rejonach świata.
W społecznościach wiejskich susza często skutkuje migracją ludności do miast w poszukiwaniu lepszych warunków życia, co prowadzi do przeludnienia i wzrostu problemów społecznych w obszarach miejskich. Ogólnie rzecz biorąc, susza destabilizuje społeczeństwa, zwiększając ubóstwo, migrację i napięcia społeczne, nawet w społeczeństwach wysoko rozwiniętych.
Jak zapobiegać suszy?
Zmiany klimatyczne oraz zjawiska ekstremalne, takie jak susza, zdecydowanie nie omijają Polski i od dwudziestu lat stanowią poważne problemy zarówno dla rządzących jak i dla przeciętnego Kowalskiego. Jakie działania można podjąć zarówno w makro jak i mikroskali aby efektywnie przeciwdziałać suszy?
Działania na poziomie lokalnym
Skuteczne zarządzanie skutkami suszy hydrologicznej, to również podejmowanie działań zarówno na poziomie lokalnym, jak i regionalnym. Ważne jest systematyczne monitorowanie poziomu wód, efektywne zarządzanie zasobami wodnymi, wdrażanie środków oszczędzania wody oraz poszukiwanie alternatywnych jej źródeł. Istotną rolę odgrywa także rozwój infrastruktury retencyjnej, takiej jak zbiorniki wodne i systemy retencji, które pozwalają magazynować wodę podczas okresów obfitych opadów, co może zapobiec przyszłym suszom hydrologicznym. Tutaj warto wspomnieć o licznych dobrych praktykach wprowadzanych w miastach, takich jak łąki kwietne czy coraz częstsze posadowienie zbiorników retencyjnych na nowobudowanych osiedlach, co zdecydowanie wpływa na poprawę warunków wodnych w mikroskali.
Nie można też zapominać o roli edukacji i świadomości społecznej. Edukacja na temat oszczędzania wody od wczesnych lat szkoły podstawowej, promowanie zrównoważonego rozwoju oraz angażowanie społeczności lokalnych w działania na rzecz ochrony środowiska to nieodłączne elementy skutecznej walki z suszą. Nie należy zapominać również o podnoszeniu świadomości na temat wpływu suszy glebowej na rolnictwo i lokalne ekosystemy także jest bardzo ważne. Tego rodzaju inicjatywy mogą pomóc w zmniejszeniu negatywnych skutków suszy oraz w zwiększeniu odporności rolnictwa na ekstremalne warunki pogodowe.
Przykłady dobrych praktyk
W odpowiedzi na coraz większe wyzwania związane z suszami, rolnictwem oraz bezpieczeństwem wodnym, wprowadzenie różnorodnych działań staje się nieodzowne. Dobre praktyki przeciwdziałania suszy obejmują szeroki zakres inicjatyw mających na celu zatrzymywanie i efektywne zarządzanie wodami opadowymi. Kostka ażurowa stosowana na deptakach, chodnikach i parkingach jest przykładem powierzchni przepuszczalnych, które pozwalają na przedostawanie się wody do gleby, zamiast bezpośrednio do kanalizacji. Gromadzenie wód opadowych w zbiornikach na deszczówkę, placach wodnych i stawach retencyjnych jest kluczowe dla retencji wód, które mogą być później wykorzystywane do nawadniania zieleni miejskiej lub innych celów, zamiast bezpośredniego odprowadzania do kanalizacji deszczowej. Budowa nowoczesnych budynków z systemami retencji wód opadowych, takimi jak zielone dachy i żywe ściany z roślin, pomaga w absorpcji wody deszczowej przez roślinność, co dodatkowo zmniejsza obciążenie kanalizacji deszczowej i zwiększa zieloną przestrzeń miejską. To drobne zmiany, możliwe na etapie planowania inwestycji, które z powodzeniem przyczyniają się do zwiększenia efektywności obiegu wody w przyrodzie.
Inną świetną praktyką w miastach są zielone torowiska oraz, coraz popularniejsze, zastępowanie trawników tradycyjnych na łąki kwietne, co również sprzyja nie tylko poprawie estetyki miejskiej, ale również przyczynia się do zatrzymywania wody w ekosystemie miejskim. Takie rozwiązanie sprawdziło się zarówno w Krakowie, jak i Wrocławiu czy Poznaniu.
Jak walczyć z suszą na wsi?
Dobre praktyki przeciwdziałania skutkom suszy to jednak nie tylko domena miast. Efektywne działania w tym temacie na terenach wiejskich obejmują między innymi zachowywanie miedz śródpolnych oraz pasów buforowych, odbudowę małych terenów podmokłych oraz zwiększanie powierzchni mokradeł, bagien i torfowisk są istotne dla zatrzymywania wody deszczowej i regulacji poziomu wód gruntowych. Te obszary naturalnie magazynują wodę i chronią przed suszą.
Poprawa jakości i struktury gleby przez odpowiednie gospodarowanie, zwiększanie bioróżnorodności oraz utrzymywanie śródpolnych oczek wodnych, mokradeł i bagien to działania nieodzowne dla zachowania zdrowego ekosystemu i zwiększenia odporności na suszę. Te inicjatywy nie tylko chronią tereny wiejskie przed skutkami suszy, ale również przyczyniają się do długofalowego zrównoważonego rozwoju rolnictwa i ochrony środowiska.
Podsumowując
Jednym z najważniejszych aspektów walki z suszą w skali makro jest efektywne zarządzanie wodą, ale także skuteczne zarządzanie kryzysowe. Polska, podobnie jak wiele innych krajów, musi skupić się na retencji wody, czyli zatrzymywaniu jak największej ilości opadów na miejscu, aby mogły być one wykorzystane w suchszych okresach. Budowa zbiorników retencyjnych, modernizacja systemów irygacyjnych oraz promowanie praktyk rolniczych sprzyjających zachowaniu wilgoci w glebie to tylko niektóre z działań, które mogą pomóc w walce z suszą.
Rolnictwo, będące jednym z najbardziej dotkniętych sektorów, musi również adaptować się do nowych warunków klimatycznych. Wprowadzenie bardziej odpornych na suszę odmian roślin, stosowanie nowoczesnych technologii nawadniania oraz rozwijanie praktyk rolniczych minimalizujących straty wody to kluczowe kroki w tym kierunku.
Kluczowa jest tu rola polityki i legislacji. Rząd powinien wspierać inicjatywy mające na celu walkę z suszą poprzez odpowiednie regulacje, finansowanie badań oraz wdrażanie programów mających na celu poprawę zarządzania zasobami wodnymi. Takie akcje już się pojawiają – opracowany jest Plan Przeciwdziałania Skutkom Suszy oraz prowadzone liczne kampanie edukacyjne, takie jak “Stop suszy”. Współpraca międzynarodowa, wymiana doświadczeń i wspólne działania na poziomie europejskim również mogą przyczynić się do skuteczniejszej walki z tym problemem, na co wpływ zapewne będzie miał również właśnie opracowywany Niebieski Ład.
Magdalena Pasik
Inżynier Gospodarki Wodnej oraz Inżynier Środowiska, absolwentka Uniwersytetu Przyrodniczego we Wrocławiu. Na co dzień – Specjalista ds. ochrony środowiska – w pracy zawodowej zajmuje się głównie emisją zanieczyszczeń do powietrza. Ochrona środowiska to nie tylko praca, ale przede wszystkim pasja.