Dlaczego lokalna energetyka może okazać się najważniejszą inwestycją Polski?
Problematyka samodzielności energetycznej nieuchronnie wiąże się z bezpieczeństwem w wielu wymiarach. Z jednej strony obejmuje bezpieczeństwo na poziomie operacyjnym i taktycznym, związane z zagrożeniami funkcjonowania systemów wytwarzania i przetwarzania energii oraz ich odpornością na niekorzystne zjawiska, takie jak ryzyko blackoutów, przerwy w dostawach, zagrożenia inwestycyjne czy ubóstwo energetyczne.
Z drugiej strony samodzielność energetyczna obejmuje bezpieczeństwo w wymiarze strategicznym, w którym niezależność energetyczna staje się jednym z filarów suwerenności państwa i jego bezpieczeństwa narodowego. I właśnie tego wymiaru bezpieczeństwa dotyczy niniejsza część Kompendium.
Energia to dziś nie tylko kwestia gospodarki i codziennego komfortu obywateli. To fundament bezpieczeństwa narodowego, który decyduje o tym, czy państwo jest w stanie trwać i rozwijać się w obliczu kryzysów. Bez niezawodnych źródeł energii nie funkcjonują szpitale, szkoły, zakłady pracy ani wojsko. Bez energii nie ma odporności, a bez odporności – nie ma bezpieczeństwa.
Podejmując kwestię samodzielności energetycznej na poziomie lokalnym z perspektywy bezpieczeństwa, należy zaznaczyć, że samo pojęcie bezpieczeństwa w niniejszym raporcie będzie postrzegane w aspekcie braku lub nieistotnego oddziaływania zagrożeń, z uwzględnieniem dorobku praktycznego i teoretycznego polskich myślicieli w tym obszarze, szczególnie w obszarze bezpieczeństwa narodowego oraz bezpieczeństwa energetycznego.
Równoległym aspektem jest dostęp do surowców, który również stanowi fundament bezpieczeństwa państwa. Uzależnienie od dostawców obarczonych ryzykiem geopolitycznym to nic innego jak zwiększenie podatności na poddanie się energetycznemu szantażowi.
Prowadzi to do pułapki zależności, w której bezpieczeństwo obywateli staje się kartą przetargową. Takie uzależnienie działa jak geopolityczna smycz energetyczna, którą w każdej chwili ktoś może pociągnąć. To w istocie strategiczna pułapka surowcowa, w której krok po kroku oddaje się kontrolę nad własną przyszłością.
Współczesne wyzwania pokazują, że bezpieczeństwo energetyczne i surowcowe warunkuje inne obszary bezpieczeństwa. To ono przesądza o sile społecznej spójności, bo kształtuje poziom kosztów życia i ma wpływ na skalę ubóstwa energetycznego. To ono tworzy zaplecze militarne, umożliwiając działanie infrastruktury krytycznej i armii w sytuacjach zagrożenia. To ono wpływa na jakość środowiska, a więc i na zdrowie społeczeństwa.
Artykuł jest fragmentem kompendium „Niezależność energetyczna – polska transformacja rozpoczyna się oddolnie”, przygotowanego przez redakcję e-magazyny.pl we współpracy z naukowcami i ekspertami branży. W publikacji znajdziesz więcej przykładów dobrych praktyk oraz analiz dotyczących transformacji energetycznej w Polsce.
Energia to także narzędzie geopolityczne – broń, którą przeciwnik może użyć do destabilizacji państwa.
Bezpieczeństwo energetyczne i surowcowe to nie tylko jeden z filarów rozwoju – to przestrzeń strategiczna, w której rozstrzyga się przyszłość kraju. O sile państwa nie decydują dziś wyłącznie wielkie inwestycje centralne, lecz także zdolność do mobilizacji potencjału lokalnego. Prawdziwa transformacja zaczyna się bowiem oddolnie – w gminach, przedsiębiorstwach i wspólnotach, które budują samowystarczalne hybrydowe sieci energetyczne, rozwijają biogazownie i geotermalne systemy ciepłownicze.
Te inicjatywy, zakorzenione w lokalnych zasobach, nie tylko ograniczają zależność od deficytowych paliw kopalnych, ale przede wszystkim wzmacniają niezależność, odporność i podmiotowość państwa. To właśnie na tym poziomie – blisko ludzi i ich codziennych potrzeb – kształtowana powinna być energetyczna suwerenność kraju.
Przyszłość polskiego bezpieczeństwa nie leży wyłącznie w wielkich inwestycjach – choć i one są potrzebne – lecz w sile lokalnych inicjatyw. Rozproszenie to odporność, samodzielność to niezależność, a niezależność to wolność.
Metodologia badań
Informacje przedstawione w niniejszym rozdziale oparto na trzech głównych źródłach:
- analizie projektów międzynarodowych z udziałem Wojskowej Akademii Technicznej w Warszawie realizowanych w ramach UE i NATO, m.in.:
- Rail4EARTH,
- Odporność Łańcuchów Dostaw Energii,
- Modular, Mobile, and Autonomous Low-Emission System for Providing Heat, Cooling, and Electricity to the Population in Emergency Situations;
- własnych badaniach terenowych prowadzonych w gminach i małych miastach w Polsce;
- przeglądzie literatury obejmującym ponad 1230 źródeł naukowych z lat 2012–2025.
W badaniach zastosowano podejście mieszane – jakościowe i ilościowe – z uwzględnieniem aspektów społecznych, infrastrukturalnych i obronnych. Przyjęto hipotezę badawczą, zgodnie z którą energetyka stanowi fundament odporności państwa.
Energetyka jako fundament odporności państwa
W świetle zaistniałej sytuacji geopolitycznej na świecie samodzielność energetyczna – rozumiana jako zdolność lokalnych społeczności, gmin, instytucji i przedsiębiorstw do niezależnego wytwarzania, magazynowania i dystrybucji energii – staje się kluczowym filarem bezpieczeństwa narodowego.
W warunkach narastających napięć geopolitycznych, wojny hybrydowej oraz niestabilnych rynków surowcowych rozproszone i odporne źródła energii budują realną autonomię strategiczną państwa.
Współczesna wojna nie zaczyna się od wystrzału – zaczyna się od podziału, dezinformacji i prób osłabienia odporności społecznej. Elementem tych działań jest także destabilizacja systemów energetycznych, które – jeśli są scentralizowane – stają się łatwym celem ataku. Odpowiedzią na to wyzwanie są lokalne, autonomiczne źródła energii, które trudno sparaliżować, a jeszcze trudniej zniszczyć.
Postawy społeczeństw lokalnych wobec inicjatyw samodzielności energetycznej
Przeprowadzone badania wskazują, że w społeczeństwach lokalnych istnieje zrozumienie dla samodzielności energetycznej, a tym samym dla bezpieczeństwa energetycznego w wymiarze lokalnym.
Instytut Bezpieczeństwa Wojskowej Akademii Technicznej prowadzi od kilku lat badania w polskich miastach i gminach, koncentrując się na lokalnym wymiarze bezpieczeństwa energetycznego.
Badania obejmowały m.in.:
- Barlinek,
- Stargard,
- Wiśniową,
- Gorlice,
- Uniejów,
- Zakopane,
- Pyrzyce,
- Mszczonów,
- Gniezno,
- Białą Rawską,
- Kłodawę.
Wyniki wskazują na duże i rosnące zainteresowanie tematem zarówno ze strony władz samorządowych, jak i mieszkańców.
Podobne wyniki badań uzyskali również inni autorzy, wykazując, że lokalne spółdzielnie energetyczne są otwarte na innowacje i chętnie współpracują na rzecz stabilności energetycznej.
Badania nad możliwością tworzenia autonomicznych regionów energetycznych (ARE) wykazały, że w wielu powiatach potencjał odnawialnych źródeł energii pozwalałby zaspokoić ponad 73% krajowego zapotrzebowania na energię elektryczną, a siedem regionów mogłoby osiągnąć pełną samowystarczalność.
Można więc zauważyć, że w lokalnych środowiskach społecznych panuje sprzyjający klimat dla prowadzenia badań, testów i wdrażania nowych inicjatyw. Podobne pozytywne nastawienie wobec inicjatyw energetycznych odnotowano również w Rumunii, Szwajcarii, Niemczech i Austrii.
Z drugiej jednak strony część badań wskazuje na niewielki wpływ lokalnych spółdzielni na bezpieczeństwo energetyczne i ekonomiczne polskich gmin.
Odporność na dezinformację w obszarze energetyki odnawialnej
Jednym z kluczowych wyzwań dla transformacji energetycznej jest dezinformacja, która w przypadku lokalnych systemów energetycznych może mieć szczególnie destrukcyjny wpływ.
Pojedyncze wydarzenia, takie jak uszkodzenie instalacji fotowoltaicznej czy nieudany montaż przez niecertyfikowanych instalatorów, są wyolbrzymiane i nagłaśniane w przestrzeni medialnej. Tworzy to wrażenie, że cała technologia jest zawodna, a inwestycje w odnawialne źródła energii są ryzykowne.
Badania Instytutu Bezpieczeństwa WAT pokazują, że tego rodzaju narracje nie są przypadkowe – często mamy do czynienia z zorganizowaną działalnością dezinformacyjną.
Stosowane metody dezinformacji
- Operacje podszywania się pod media – tworzenie fałszywych portali informacyjnych publikujących zmanipulowane treści.
- Deepfake i manipulacja obrazem – wykorzystanie sztucznej inteligencji do tworzenia fałszywych nagrań i zdjęć.
- Masowe kopiowanie treści i dodawanie fałszywych narracji – modyfikowanie lokalnych artykułów poprzez dopisywanie zmanipulowanych informacji.
- Promowanie podziałów i polaryzacji – wzmacnianie lokalnych konfliktów wokół inwestycji energetycznych.
- Wykorzystanie mediów społecznościowych i alternatywnych platform – prowadzenie działań na Telegramie, Bluesky oraz lokalnych forach internetowych.
Stwierdza się, że każda z wymienionych metod stanowi odrębnie prowadzoną operację posiadającą własny kryptonim w rosyjskich służbach.
Celem tych działań nie jest wyłącznie podważanie wiarygodności technologii OZE, lecz przede wszystkim osłabienie zaufania do procesu transformacji energetycznej.
Jak przeciwdziałać dezinformacji?
| Obszar działania | Opis |
|---|---|
| Wczesne wykrywanie fałszywych narracji | Monitorowanie lokalnych i niszowych kanałów komunikacji, gdzie dezinformacja pojawia się najszybciej. Umożliwia szybkie reagowanie i neutralizację szkodliwych treści. |
| Profesjonalizacja rynku OZE | Wprowadzenie obowiązkowej certyfikacji instalatorów i audytów jakości, co minimalizuje błędy techniczne mogące stać się pretekstem do kampanii propagandowych. |
| Edukacja i komunikacja kryzysowa | Szybkie dementowanie fake newsów przez władze lokalne, ekspertów i branżę, wsparte przykładami udanych i bezpiecznych inwestycji w OZE. |
| Budowa sieci lokalnych ambasadorów | Angażowanie mieszkańców, przedsiębiorców i samorządowców korzystających z OZE, którzy mogą osobiście świadczyć o korzyściach i bezpieczeństwie technologii. |
| Współpraca z NATO i UE | Wymiana informacji o trendach dezinformacyjnych, analizach zagrożeń i kampaniach wpływu skierowanych przeciwko lokalnym społecznościom energetycznym. |
Podsumowanie
Dezinformacja w obszarze energetyki nie jest marginesem, lecz elementem wojny kognitywnej. Ataki na lokalne instalacje OZE mogą być skuteczniejsze niż działania wymierzone w duże elektrownie, ponieważ łatwiej oddziałują na mieszkańców i budują poczucie zagrożenia.
Odpowiedzią powinno być budowanie odporności społecznej, profesjonalizacja rynku oraz ścisła współpraca instytucjonalna.
Dr hab. inż. Bogdan Ćwik (Profesor Wojskowej Akademii Technicznej)
Profesor na Wydziale Bezpieczeństwa, Logistyki i Zarządzania Wojskowej Akademii Technicznej w Warszawie. Jego działalność naukowa koncentruje się na szeroko rozumianym bezpieczeństwie, w tym bezpieczeństwie ekologicznym i energetycznym. Specjalizuje się w zagadnieniach związanych z niskoemisyjnymi i autonomicznymi systemami zaopatrzenia w energię, w tym mikro sieciami hybrydowymi, a także w koncepcjach ekologicznych rozwiązań infrastrukturalnych, takich jak „zielona planeta”, „zielone miasto” czy „zielona kolej”.