„Lewacki wymysł”, „dyktat Brukseli”, „niemiecki spisek”. Tak rozmawiamy o energii

Mało które przedsięwzięcie w Polsce ostatnich lat doczekało się tylu etykiet co transformacja energetyczna. Wystarczy, że ktoś wspomni o fotowoltaice czy pompie ciepła a rozmowa w ciągu trzydziestu sekund schodzi na zupełnie inny tor: czy to „lewacki wymysł”, „dyktat Brukseli”, „niemiecki spisek na polski przemysł”, czy może „zabawka bogaczy, których stać na panele”. Rzadko kiedy temat inżynieryjny i ekonomiczny obrasta w tak gęstą warstwę etykiet politycznych, że sama rzecz — drut, panel, turbina, licznik — znika pod nimi zupełnie.

Zielona ideologia w przebraniu polityki energetycznej

To najstarsza i najbardziej wytarta z etykiet, niemal odruch warunkowy w polskiej debacie. Wystarczy padnie słowo „transformacja”, a zaraz obok pojawia się podejrzenie, że to nie kwestia energetyki, tylko przemycony pod jej płaszczykiem pakiet ideologiczny — styl życia narzucany od góry, w którym panel słoneczny jest tylko pretekstem, a prawdziwym celem ma być np. zmiana nawyków konsumpcyjnych czy przebudowa hierarchii wartości.

Tymczasem prąd z fotowoltaiki płynie identycznie w gospodarstwie o poglądach lewicowych i konserwatywnych — licznik nie sprawdza światopoglądu właściciela, a rachunek za ogrzewanie przychodzi bez względu na to, na kogo się głosowało w ostatnich wyborach. Co więcej, do grona liderów dekarbonizacji energetyki należą dziś kraje o rządach z zupełnie różnych stron sceny politycznej — konserwatywne rządy inwestują w morską energetykę wiatrową równie chętnie jak liberalne, bo licząc się z cenami surowców, trudno sobie pozwolić na sentymenty.

Największymi inwestorami w OZE są nierzadko koncerny paliwowe, banki i fundusze emerytalne — instytucje, których trudno posądzać o rewolucyjny zapał, a które kierują się przede wszystkim rachunkiem zysków i strat w perspektywie dekad, nie manifestem politycznym.

Bruksela każe, Polska płaci

Druga etykieta buduje wygodną fikcję: gdyby nie Bruksela, Polska grzałaby się węglem jeszcze przez sto lat w błogim spokoju, bez żadnych kosztów i konsekwencji. To narracja atrakcyjna, bo pozwala przenieść cały ciężar trudnej decyzji na zewnętrznego adresata — winny jest zawsze ktoś inny, najlepiej daleko, w Brukseli, a nie warunki geologiczne polskich złóż, ich malejąca opłacalność wydobycia czy globalne trendy cenowe na rynku surowców.

Rzeczywistość jest mniej wygodna: rosnące ceny energii, niepewność dostaw i koszty importu paliw kopalnych to zjawiska, które istniałyby niezależnie od jakiejkolwiek unijnej dyrektywy — Polska importowała węgiel na masową skalę jeszcze zanim ktokolwiek usłyszał o pakiecie klimatycznym, bo krajowe wydobycie od lat nie nadążało za popytem. Regulacje klimatyczne są w gruncie rzeczy odpowiedzią na trend, który i tak by nadszedł — spadające koszty technologii odnawialnych, rosnące koszty paliw kopalnych i presję rynków kapitałowych, które coraz niechętniej finansują aktywa węglowe — a nie jego przyczyną.

Warto też pamiętać, że polskie rządy, niezależnie od opcji politycznej, negocjowały i akceptowały kolejne pakiety klimatyczne przy stole w Brukseli, a nie były ich biernymi ofiarami.

Fanaberia dla tych, których stać

Trzecia etykieta jest o tyle podstępna, że zawiera ziarno prawdy, które później zostaje wyolbrzymione do rangi całej prawdy. Faktycznie, z dopłat do fotowoltaiki czy pomp ciepła najłatwiej skorzystać, mając własny dom i wolną gotówkę na wkład własny — to niezaprzeczalne, a programy dofinansowań rzeczywiście historycznie trafiały częściej do właścicieli domów jednorodzinnych niż do mieszkańców bloków czy najemców.

Problem zaczyna się tam, gdzie z tej obserwacji wyciąga się wniosek, że cała transformacja służy wyłącznie zamożnym, jakby korzyści z tańszej i bardziej stabilnej energii miały omijać wszystkich pozostałych. Pomija się przy tym, że najbardziej dotkliwe skutki wysokich cen energii i uzależnienia od importu paliw ponoszą właśnie gospodarstwa o niższych dochodach — to one wydają na ogrzewanie i prąd największy odsetek swojego budżetu, i to one najboleśniej odczuwają każdą podwyżkę, bez możliwości amortyzowania jej oszczędnościami czy inwestycją we własne źródło energii.

To właśnie te gospodarstwa najbardziej zyskałyby na tańszej, bardziej przewidywalnej energii systemowej — problem leży nie w samej transformacji, tylko w tym, jak sprawiedliwie rozłożone są jej koszty i korzyści w krótkim okresie.

Niemiecka gra pod pretekstem klimatu

Czwarta etykieta jest chyba najbardziej malownicza. Zakłada ona, z pełnym przekonaniem, że cała transformacja energetyczna to w istocie nie polska ani nawet unijna sprawa, tylko starannie zaplanowany projekt niemiecki — sposób na wepchnięcie polskiego rynku w zależność od niemieckich paneli, niemieckich turbin i niemieckiej myśli technologicznej, przy okazji osłabiający konkurencyjność polskiego przemysłu ciężkiego wobec zachodniego sąsiada.

Pożywką dla tej narracji bywa niemiecka Energiewende, przywoływana jako dowód, że to właśnie Berlin dyktuje tempo i kierunek europejskiej polityki klimatycznej, a pozostałe kraje mają jedynie dostosować się do już podjętych tam decyzji. To narracja, która ma tę przewagę nad innymi, że łączy w sobie i podejrzenie geopolityczne, i historyczną nieufność, więc trafia do wyobraźni z podwójną siłą — łatwiej uwierzyć w celowe działanie sąsiada niż w bezosobowe mechanizmy rynkowe. Warto jednak zauważyć, że sami Niemcy prowadzą równie zażarte spory o tempo i koszty własnej transformacji, łącznie z debatą o cenach energii dla przemysłu i opóźnieniach w rozbudowie sieci przesyłowych, a firmy z tamtego rynku traktują polskich odbiorców tak samo instrumentalnie, jak każdy inny dostawca technologii traktuje każdy inny rynek zbytu — nie ma tu spisku, jest zwykła logika biznesu, którą równie dobrze można by przypisać dostawcom z Chin, Danii czy Stanów Zjednoczonych.

Suwerenność na chińskim kablu

Piąta etykieta jest o tyle nieprzyjemna, że trudno ją zbyć jednym zdaniem — bo faktycznie trafia w słaby punkt. Argument o „niezależności energetycznej” traci sporo blasku, gdy zestawić go z prostym faktem: zdecydowana większość paneli fotowoltaicznych, ogniw i magazynów energii instalowanych dziś w Polsce i Europie pochodzi z Chin, gdzie skoncentrowana jest produkcja polikrzemu, ogniw i modułów na skalę, której Europa nie jest w stanie dziś odtworzyć.

Zamiana zależności od rosyjskiego gazu czy importowanego węgla na zależność od chińskich łańcuchów dostaw komponentów i surowców krytycznych — litu, kobaltu, pierwiastków ziem rzadkich — nie jest więc żadną iluzją, tylko realnym ryzykiem strategicznym, o którym otwarcie mówią dziś zarówno instytucje unijne, jak i rządy państw członkowskich. Różnica polega jednak na charakterze tej zależności: gaz i węgiel trzeba sprowadzać w sposób ciągły, rok po roku, żeby system w ogóle działał, podczas gdy panel czy turbina, raz zainstalowane, produkują energię przez dwadzieścia–trzydzieści lat bez potrzeby stałych dostaw z zagranicy — zależność przesuwa się więc z etapu eksploatacji na etap inwestycji, co nie czyni jej nieszkodliwą, ale czyni ją inną i możliwą do ograniczenia poprzez rozwój własnej produkcji baterii, recykling surowców czy dywersyfikację dostawców, a nie poprzez odrzucenie samej transformacji.

Co zostaje, gdy zdejmiemy łatki?

Gdy odrzucić te etykiety, zostaje pytanie znacznie mniej efektowne, ale znacznie ważniejsze: jak zbudować system energetyczny, który jest tańszy w utrzymaniu, mniej zależny od importu i bardziej odporny na skoki cen surowców. To pytanie inżynieryjne i ekonomiczne, a nie ideologiczne — i chyba właśnie dlatego tak trudno się wokół niego zjednoczyć. O konkretach dyskutuje się trudniej niż o etykietach. Spór o kierunek sieci przesyłowej wymaga wiedzy technicznej, spór o „lewacki wymysł” wystarczy rozstrzygnąć jednym zdaniem na portalu społecznościowym.

---

Jacek Stężowski

Redaktor naczelny portalu e-magazyny.pl, inżynier ekoenergetyki oraz pasjonat nowych technologii i OZE. Ma doświadczenie praktyczne w projektowaniu systemów PV, przemyśle kolejowym oraz w branży IT. Jako dziennikarz pisał o nowych technologiach dla takich portali jak MamStartup.pl czy NowyMarketing.pl.