Rozporządzenie w sprawie ustanowienia ram na potrzeby zapewnienia bezpiecznych i zrównoważonych surowców krytycznych. Czy szykuje nam się rewolucja?

Eksperckim okiem

Magdalena Pasik, Inżynierka Gospodarki Wodnej oraz Inżynierka Środowiska

W dobie globalnych przemian gospodarczych i rosnącej świadomości ekologicznej, Unia Europejska staje przed wyzwaniem zabezpieczenia dostaw surowców krytycznych, niezbędnych dla rozwoju technologii przyszłości. Nowe rozporządzenie w sprawie ustanowienia ram na potrzeby zapewnienia bezpiecznych i zrównoważonych surowców krytycznych, które weszło w życie 23 maja 2024 roku, może okazać się kluczowym krokiem w kierunku zmniejszenia zależności od importu oraz wzmocnienia europejskiej gospodarki.

Na czym polega istotność tych zmian? Surowce krytyczne, takie jak lit, kobalt, nikiel czy metale ziem rzadkich, są nieodzowne dla produkcji baterii, elektroniki, turbin wiatrowych i wielu innych zaawansowanych technologii. Ich niedobór lub przerwy w dostawach mogą znacząco wpłynąć na rozwój kluczowych sektorów gospodarki, takich jak energetyka odnawialna, motoryzacja czy technologie informacyjne. Z tego powodu Unia Europejska podjęła zdecydowane kroki, by zminimalizować ryzyko i zabezpieczyć stabilność dostaw.

Rozporządzenie ma na celu ustanowienie kompleksowych ram prawnych i operacyjnych, które obejmują zarówno działania na poziomie krajowym, jak i wspólnotowym. Przewiduje ono między innymi rozwój strategii recyklingu, poszukiwanie nowych źródeł surowców w Europie oraz intensyfikację badań i innowacji w dziedzinie materiałów alternatywnych. Wprowadzenie tych zmian wymaga współpracy rządów, przedsiębiorstw oraz instytucji naukowych, a także adaptacji istniejących regulacji prawnych.

Jednak droga do realizacji tych ambitnych celów nie jest pozbawiona wyzwań. Wysokie koszty inwestycji, skomplikowane procedury administracyjne oraz potrzeba zmiany mentalności zarówno wśród konsumentów, jak i przedsiębiorców to tylko niektóre z przeszkód, które należy pokonać. Jak Unia Europejska zamierza sprostać tym wyzwaniom i jakie konkretne kroki zostaną podjęte w najbliższym czasie?

Przyjrzyjmy się szczegółom nowego rozporządzenia, jego potencjalnym skutkom oraz wyzwaniom, jakie stawia przed europejskimi przedsiębiorstwami i rządami. Czy to początek rewolucji, która zrewolucjonizuje rynek surowców i przemysł w Europie? Na to postaram się odpowiedzieć w niniejszym artykule.

Słowem wstępu, czyli czym są surowce krytyczne

Surowce krytyczne to materiały o kluczowym znaczeniu dla gospodarki UE, których dostępność może być znacząco zagrożona z powodu koncentracji ich źródeł oraz braku odpowiednich, przystępnych cenowo zamienników. Są one niezbędne do funkcjonowania i utrzymania integralności wielu ekosystemów przemysłowych. Szczególne znaczenie mają w sektorach strategicznych dla UE, takich jak odnawialne źródła energii, cyfryzacja, przemysł kosmiczny i obronny.

Z 34 zidentyfikowanych surowców krytycznych, 17 zostało sklasyfikowanych jako strategiczne. Są to: glin, lit, metale lekkie ziem rzadkich i metale ciężkie ziem rzadkich (surowce strategiczne wśród metali ciężkich i lekkich ziem rzadkich: Nd, Pr, Tb, Dy, Gd, Sm i Ce.), krzem metaliczny, gal, mangan, german, grafit naturalny, bizmut, tytan metaliczny, bor, platynowce, wolfram, kobalt, miedź oraz nikiel. Przewiduje się, że zapotrzebowanie na te surowce będzie gwałtownie rosnąć, a ich produkcja jest skomplikowana i zagrożona, co zwiększa ryzyko zakłóceń w dostawach. Lista surowców strategicznych będzie regularnie aktualizowana i rozszerzana o kolejne surowce, nie tylko te wymienione w rozporządzeniu.

Do czego służą surowce krytyczne?

Surowce krytyczne są wykorzystywane w wielu aspektach naszego życia i gospodarki:

  • Telefony komórkowe: technologia wibracji wymaga wolframu.
  • Samochody elektryczne: wymagają litu, kobaltu i niklu.
  • Turbiny wiatrowe: potrzebują boru.
  • Półprzewodniki: wykorzystują krzem metaliczny.
  • Produkcja nawozów: wymaga boranów.
  • Budowa samolotów: magnez i skand.

Obecnie Unia Europejska jest w dużym stopniu uzależniona od jednego kraju w przypadku niektórych surowców krytycznych, co stanowi istotne wyzwanie dla bezpieczeństwa surowcowego regionu. Dotyczy to szczególnie tych surowców, których zasoby są skoncentrowane w jednym kraju lub regionie, co stawia UE wrażliwą na ewentualne zakłócenia w dostawach. Są to m.in.:

  • Chiny – dostarczają 100% metali ciężkich ziem rzadkich.
  • Turcja – zapewnia 98% boru.
  • RPA – dostarcza 71% platyny.

Chociaż Unia Europejska nie może być całkowicie samowystarczalna pod względem surowców krytycznych, dąży do dywersyfikacji źródeł zaopatrzenia, aby zminimalizować ryzyko i zwiększyć odporność na potencjalne zagrożenia dla dostaw. W tym kontekście ważne jest rozwijanie partnerstw międzynarodowych oraz poszukiwanie alternatywnych źródeł surowców krytycznych poza granicami UE, co może przyczynić się do zrównoważonego i bezpiecznego zarządzania zasobami surowców na szczeblu globalnym.:

Aby zmniejszyć wspomnianą zależność, UE wyznaczyła konkretne cele na 2030 rok, które mają zwiększyć niezależność w kontekście pozyskiwania, ale także przetwarzania czy recyklingu surowców.

Aby to osiągnąć, Unia Europejska planuje intensyfikację działań handlowych, w tym:

  • Klub Surowców Krytycznych: dla krajów chcących wzmocnić globalne łańcuchy dostaw
  • Wzmocnienie Światowej Organizacji Handlu
  • Rozszerzenie sieci umów o ułatwieniach w zrównoważonych inwestycjach i wolnym handlu
  • Surowsze egzekwowanie przepisów przeciwko nieuczciwym praktykom handlowym

Niemałe znaczenie na wprowadzenie powyższych zmian w życie miał również przyszły popyt na surowce strategiczne. Unijny cel zmniejszenia emisji gazów cieplarnianych o co najmniej 55% do 2030 roku oraz osiągnięcia neutralności klimatycznej do 2050 roku wymaga transformacji energetycznej i zapewnienia autonomii dzięki dostępowi do surowców krytycznych.

Jaki jest cel nowego Aktu?

Jak wspomniałam wyżej, przewiduje się, że zapotrzebowanie UE na metale nieszlachetne, komponenty baterii i metale ziem rzadkich będzie gwałtownie rosnąć, ponieważ UE odchodzi od paliw kopalnych na rzecz czystych technologii energetycznych, które wymagają większej ilości minerałów. Transformacja ekologiczna UE wymaga rozbudowy lokalnej produkcji baterii, paneli słonecznych, magnesów trwałych i innych czystych technologii. Aby sprostać temu zapotrzebowaniu, konieczny jest szeroki dostęp do surowców.

Surowce krytyczne są również istotne dla UE w takich obszarach jak:

  • Łańcuchy wartości przemysłowej: surowce nieenergetyczne są związane ze wszystkimi sektorami na każdym etapie łańcucha dostaw.
  • Technologie strategiczne: postęp technologiczny i poprawa jakości życia zależą od różnorodnych surowców, szczególnie w przemyśle kosmicznym i obronnym.
  • Klimat, energia i środowisko: czysta technologia, w tym panele słoneczne, turbiny wiatrowe, samochody elektryczne i oświetlenie energooszczędne, wymaga surowców.

Lokalna produkcja jest kluczowa dla przekształcenia unijnych systemów energii i mobilności zgodnie z planem REPowerEU oraz w związku z zakazem sprzedaży silników spalinowych od 2035 roku.

Akt o surowcach krytycznych, który wszedł w życie 23 maja 2024 roku jest więc kluczowym elementem tej transformacji. Bezpieczny dostęp do surowców krytycznych jest kluczowy dla sektorów strategicznych, takich jak czyste technologie energetyczne, przemysł cyfrowy, obronny oraz przemysł lotniczy i kosmiczny.

Unia Europejska, wprowadzając niniejsze rozporządzenie w życie wyznaczyła również konkretne cele na rok 2030, dotyczące recyklingu, przetwarzania czy wydobycia surowców strategicznych, co stanowi istotny krok w kierunku zapewnienia stabilności i zrównoważonych dostaw surowców krytycznych dla gospodarki Unii. Te cele mają na celu zredukowanie zależności od zagranicznych źródeł surowców, co jest kluczowe dla bezpieczeństwa i trwałości przemysłu UE.

Przede wszystkim, planowane jest zwiększenie wydobycia w samych krajach UE, tak aby co najmniej 10% rocznego zużycia surowców pochodziło z kopalń znajdujących się na terytorium Unii. To nie tylko zmniejszy zewnętrzną zależność, ale również przyczyni się do wzrostu gospodarczego i zatrudnienia w sektorze wydobywczym w UE.

Cel dotyczący przetwarzania surowców w UE, zakładający, że co najmniej 40% rocznego zużycia ma być wynikiem przetwarzania na terenie Unii, ma na celu zwiększenie wartości dodanej przemysłu UE oraz ograniczenie negatywnego wpływu transportu na środowisko. Poprzez rozwój lokalnych zdolności przetwarzania surowców, Unia ma szansę stworzyć bardziej zrównoważony i konkurencyjny przemysł.

Niezwykle istotnym aspektem jest również promowanie recyklingu wewnątrz UE. Określenie, że co najmniej 25% rocznego zużycia surowców ma pochodzić z recyklingu wewnątrz Unii, stanowi bodziec dla rozwoju gospodarki o obiegu zamkniętym. Dzięki temu celowi, Unia może zwiększyć efektywność wykorzystania surowców, zmniejszyć ilość odpadów oraz ograniczyć emisje związane z wydobyciem nowych surowców.

Ostatecznie, ograniczenie zależności od jednego państwa trzeciego do maksymalnie 65% rocznego zużycia każdego surowca strategicznego na danym etapie przetwarzania, ma na celu zmniejszenie ryzyka związanego z ewentualnymi zakłóceniami w dostawach z jednego głównego źródła. Dzięki temu Unia będzie bardziej odporna na potencjalne kryzysy i zmiany geopolityczne na światowym rynku surowców.

Europejska Rada ds. Surowców Krytycznych

23 maja 2024 roku odbyło się także pierwsze posiedzenie Europejskiej Rady ds. Surowców Krytycznych – nowego organu działającego przy Komisji Europejskiej, składającego się z przedstawicieli wysokiego szczebla z krajów członkowskich UE. Polskę reprezentował wiceminister klimatu i środowiska, główny geolog kraju Krzysztof Galos.

Rada będzie odgrywać kluczową rolę we wdrażaniu nowych ram polityki, wspierając Komisję Europejską w wyborze i realizacji projektów strategicznych, wymianie informacji dotyczących procedur wydawania pozwoleń i inicjatyw związanych z gospodarką obiegu zamkniętego, a także w ułatwianiu współpracy międzynarodowej i partnerstw strategicznych dotyczących surowców.

Przedstawiciele państw członkowskich oraz Komisji Europejskiej spotkali się, aby omówić warunki wdrażania rozporządzenia. Dyskutowano m.in. o uruchomieniu pierwszego procesu składania wniosków na projekty strategiczne, zaangażowaniu Rady w podejmowanie decyzji o ich realizacji, źródłach finansowania, współpracy międzynarodowej, monitorowaniu ryzyka dostaw surowców i ustanowieniu systemu gromadzenia zapasów strategicznych.

Nowe mechanizmy, czyli uproszczenie procedur

Rozporządzenie ma również na celu zmniejszenie obciążeń administracyjnych i uproszczenie procedur wydawania zezwoleń na projekty związane z surowcami krytycznymi w UE. Ponadto ma wspierać wdrażanie i przyjmowanie nowatorskich technologii w zakresie surowców krytycznych. Szczególne traktowanie przewidziano dla projektów uznanych za „strategiczne”. O ten status będą mogły ubiegać się projekty, które wspierają rozwój strategicznych zdolności surowcowych na wszystkich etapach łańcucha wartości, zarówno w UE, jak i poza jej granicami. Komisja Europejska i Europejska Rada ds. Surowców Krytycznych będą odpowiedzialne za ocenę i wybór tych projektów.

Podczas pierwszego spotkania nowo utworzonej Rady, Komisja rozpoczęła przyjmowanie wniosków o nadanie statusu projektu strategicznego zgodnie z europejskim aktem o surowcach krytycznych.

Każdy projekt dotyczący wydobycia, przetwarzania, recyklingu lub zastępowania któregokolwiek z surowców strategicznych wymienionych w załączniku I do aktu może zostać uznany za strategiczny, jeśli spełnia kryteria określone w art. 6 i załączniku III do CRMA. Projekty strategiczne mogą być realizowane zarówno w UE, jak i – pod pewnymi warunkami – w krajach trzecich.

Nabór wniosków jest otwarty od 23 maja 2024 r., godz. 14:00 (czasu środkowoeuropejskiego). Pierwszy termin składania wniosków to 22 sierpnia 2024 r., godz. 12:00 (czasu środkowoeuropejskiego). Wnioski należy przygotować zgodnie z instrukcjami zawartymi w elektronicznym formularzu – szczegółowe informacje, w tym formularz wniosku i przewodnik dla wnioskodawców, są dostępne na stronie internetowej projektów strategicznych.

Po upływie pierwszego terminu, otrzymane wnioski zostaną ocenione w następujących etapach:

  • Kontrola kompletności (wrzesień 2024 r.): Wnioski zostaną sprawdzone pod kątem kompletności, a w razie potrzeby wnioskodawcy będą proszeni o dostarczenie dodatkowych informacji.
  • Ocena (wrzesień 2024 r. – październik 2024 r.): Kompletne wnioski będą oceniane przez Komisję oraz państwa członkowskie, na terenie których zgłoszono projekt, po czym zostaną sporządzone raporty oceniające projekty.
  • Dyskusja i decyzja (IV kwartał 2024 r.): Na podstawie przygotowanych ocen, Europejska Rada ds. Surowców Krytycznych omówi proponowane projekty. Komisja podejmie decyzję w sprawie wniosków, uwzględniając opinie Rady, i następnie powiadomi wnioskodawców.

Co zmieni nowe rozporządzenie?

Rada i Parlament wzywają państwa członkowskie do zwiększenia inwestycji w badania, rozwój innowacji oraz promowanie gospodarki o obiegu zamkniętym. Wyznaczono cele na 2030 rok, które obejmują wydobycie (10%) i przetwarzanie (40%) surowców krytycznych, a także minimalny pułap rocznego zużycia surowców z recyklingu, który wyniesie 25%.

Regulacje te będą dotyczyć dużych firm z branży technologii strategicznych, narażonych na niedobory surowców krytycznych. Dotyczy to fabryk baterii, producentów wodoru i energii odnawialnej, firm zajmujących się transmisją i przechowywaniem danych oraz przemysłu lotniczego. Przedsiębiorstwa te będą zobowiązane do regularnej oceny ryzyka w swoich łańcuchach dostaw, informując o pochodzeniu materiałów i możliwych zakłóceniach. Ponadto, w porozumieniu zawarto postanowienie, że 18 miesięcy po wejściu rozporządzenia w życie Komisja Europejska przedstawi sprawozdanie dotyczące szacowanego zużycia wszystkich surowców krytycznych przez kolejne trzy dekady.

Eksperci oceniają, że cel pozyskania 10% surowców krytycznych na terenie UE jest ambitny. Zaznaczają jednak, że osiągnięcie tego celu wymaga zapewnienia stabilnych źródeł dostaw oraz sprawnej procedury wydawania pozwoleń. Nowe rozporządzenie ma przyspieszyć te procesy, kładąc nacisk na bezpieczeństwo surowcowe i zobowiązując państwa UE do pozyskiwania surowców zarówno z nowych źródeł, jak i z recyklingu. W Polsce, na przykład, surowce takie jak cynk i ołów można pozyskiwać z hałd pogórniczych. Zakłady Górniczo-Hutnicze już z powodzeniem realizują takie inicjatywy. Ponadto istnieją technologie umożliwiające odzyskiwanie pierwiastków ziem rzadkich z odpadów przemysłowych, a fosfor można pozyskiwać ze spalarni osadów pościekowych. Istnieje również potencjał w tzw. „urban mining”, czyli odzyskiwaniu surowców z odpadów miejskich, takich jak złom, zużyty sprzęt elektryczny i elektroniczny oraz aluminiowe puszki.

Zwiększenie skali wydobycia surowców krytycznych i strategicznych wymaga również szerokiej akceptacji społecznej. Aby to osiągnąć, niezbędne jest porozumienie i zrozumienie potrzeby działania w kwestii otwierania nowych kopalń, mimo że ich działalność może wpływać na środowisko. Przykłady z przeszłości pokazują, że brak akceptacji społecznej może prowadzić do zamykania zakładów lub uniemożliwienia ich powstania.

Nowe rozporządzenie, jak zawsze, niesie więc za sobą wiele korzyści i mnóstwo wyzwań, lecz stanowi istotny krok w kierunku ułatwienia działalności firm objętych jego zakresem. Jednym z kluczowych aspektów wprowadzonych zmian jest znaczne zmniejszenie obciążeń administracyjnych, co oznacza, że firmy nie będą musiały przeprowadzać skomplikowanych i czasochłonnych procedur w celu uzyskania zezwoleń na projekty związane z surowcami krytycznymi. Uproszczenie tych procedur przyczyni się do skrócenia czasu potrzebnego na rozpoczęcie i realizację projektów, co z kolei może przyspieszyć rozwój innowacyjnych rozwiązań oraz wprowadzenie nowych technologii.

Wprowadzenie nowego rozporządzenia może także przyczynić się do zwiększenia bezpieczeństwa surowcowego, co jest istotne dla stabilności funkcjonowania firm oraz całej gospodarki. Ułatwienie dostępu do surowców krytycznych oraz wsparcie dla innowacji mogą przyczynić się do zwiększenia odporności firm na ewentualne zakłócenia w dostawach surowców oraz zmniejszenia ich zależności od pojedynczych dostawców. Ostatecznie, wprowadzenie tych zmian może przynieść korzyści zarówno dla firm, jak i dla całej gospodarki, poprzez stymulowanie innowacyjności, wzmacnianie konkurencyjności oraz zwiększenie bezpieczeństwa dostaw. Czy jest to rewolucja na rynku? Niewątpliwie dowiemy się tego za kilka lat. Plany są jednak ambitne, a nowe prawo na pewno wiele zmieni na rynku.


Magdalena Pasik

Inżynier Gospodarki Wodnej oraz Inżynier Środowiska, absolwentka Uniwersytetu Przyrodniczego we Wrocławiu. Na co dzień – Specjalista ds. ochrony środowiska – w pracy zawodowej zajmuje się głównie emisją zanieczyszczeń do powietrza. Ochrona środowiska to nie tylko praca, ale przede wszystkim pasja.

ZOSTAW ODPOWIEDŹ

Proszę wpisać swój komentarz!
Proszę podać swoje imię tutaj

Najnowsze

PARTNERZY PORTALU

Kategorie

BĄDŹMY W KONTAKCIE

Najnowsze

PARTNERZY PORTALU

Kategorie

BĄDŹMY W KONTAKCIE