Rozporządzenie UE 2023/1542 a BESS: ślad węglowy, zawartość recyklatów, paszport baterii – co to oznacza dla EPC i finansowania projektów?
Eksperckim okiem
Magdalena Pasik, Inżynierka Gospodarki Wodnej oraz Inżynierka Środowiska
Rozporządzenie (UE) 2023/1542 o bateriach i zużytych bateriach („EU Battery Regulation”) po raz pierwszy spina w jedną, spójną konstrukcję wymagania środowiskowe, wymogi dotyczące łańcucha dostaw i obowiązki informacyjne z zasadami wejścia na rynek — dla wszystkich kategorii baterii, w tym stacjonarnych systemów magazynowania energii (BESS). Ujednolica i rozszerza definicje (m.in. precyzyjnie opisując baterie EV) oraz jasno porządkuje role: kto jest „producentem”, „wytwórcą” czy podmiotem wprowadzającym produkt na rynek.
W praktyce rozporządzenie przesuwa ciężar z deklaratywnego „spełniam normy” na wymierne, audytowalne dowody zgodności: ślad węglowy liczony metodą PEF na poziomie konkretnego modelu i fabryki, udokumentowana zawartość surowców z recyklingu, parametry trwałości i bezpieczeństwa oraz cyfrowy paszport baterii z warstwowym dostępem do danych. Ten zestaw wymogów tworzy nową „warstwę danych regulacyjnych”, którą trzeba zaprojektować równie świadomie jak architekturę elektryczną BESS. Obejmuje to integrację systemów PLM/MES/ERP po stronie producenta i BMS/SCADA po stronie projektu, ustalenie właściciela danych i cyklu ich aktualizacji, a także mechanizmy udostępniania informacji interesariuszom – od organów nadzoru, przez recyklerów, po finansujących. Nie da się jednak ukryć, że rozporządzenie to było długo wyczekiwaną regulacją, która w końcu zaczęła doganiać ten stale rozwijający się rynek.
Jak obowiązujące rozporządzenie UE 2023/1542 wpływa już na przedsiębiorców i odbiorców, nie tylko baterii ale również stacjonarnych systemów magazynowania energii? Postaram się to przybliżyć w niniejszym tekście nieco dokładniej.
Zakres i definicje: gdzie w rozporządzeniu „mieści się” BESS
Punktem wyjścia w Rozporządzeniu (UE) 2023/1542 jest właściwe przypisanie technologii do kategorii baterii. BESS mieści się tu przede wszystkim jako bateria przemysłowa ze składowaniem wewnętrznym, rozumiana jako jednostka zaprojektowana do gromadzenia i dostarczania energii do sieci lub odbiorców, niezależnie od miejsca instalacji i podmiotu użytkownika. Dla dominujących dziś rozwiązań litowo-jonowych, takich jak LFP czy NMC, oznacza to wprost status przemysłowej baterii o pojemności przekraczającej 2 kWh. Z tym statusem wiążą się najwcześniejsze w czasie obowiązki: deklaracja śladu węglowego metodą PEF liczona dla konkretnego modelu oraz fabryki, dokumentowanie i osiąganie minimów zawartości recyklatów (kobalt, lit, nikiel; ołów w całej baterii), spełnienie wymogów trwałości i bezpieczeństwa oraz wdrożenie cyfrowego paszportu baterii z warstwowym dostępem do danych. W sensie prawnym „bateria” nie oznacza całego kontenera. W układach litowo-jonowych granica systemu zwykle pokrywa się z certyfikowaną jednostką, taką jak pack lub rack, natomiast elementy typu balance of system, czyli PCS lub inwerter, transformatory, HVAC i instalacje przeciwpożarowe, nie są włączane do kalkulacji PEF baterii ani do jej paszportu, ponieważ podlegają odrębnym reżimom zgodności.
Równolegle rozporządzenie wyróżnia baterie z magazynowaniem wyłącznie zewnętrznym, na przykład redox-flow z zasobnikami elektrolitu. W tej grupie słownictwo i harmonogram części obowiązków różnią się od litowo-jonowych. Nośnik energii i znaczna część masy oraz oddziaływań środowiskowych znajdują się poza komórką elektrochemiczną. W praktyce trzeba więc precyzyjnie wyznaczyć granice: które komponenty tworzą baterię w rozumieniu prawa, na przykład stosy, obwody, układy pomiarowe, a które stanowią instalację towarzyszącą, taką jak zbiorniki, rurociągi i pompy. Od tej decyzji zależy zarówno metodologia alokacji wpływów w PEF i LCA, jak i zakres danych ujmowanych w paszporcie, w tym podział na część publiczną i część o ograniczonym dostępie, obejmującą chociażby skład elektrolitu, procedury serwisowe oraz parametry demontażu. Nieprawidłowe wyznaczenie granic kończy się sporami z jednostką notyfikowaną i generuje ryzyko dla harmonogramu uruchomienia oraz finansowania projektu.
Podział na składowanie wewnętrzne i wyłącznie zewnętrzne nie jest zabiegiem semantycznym, lecz fundamentem zarządzania zgodnością. W technologiach litowo-jonowych wcześniej uruchamiane są obowiązki związane z PEF i paszportem. W bateriach przepływowych szybciej pojawia się potrzeba opisania i utrzymania danych o materiałach eksploatacyjnych, takich jak elektrolit, oraz o sprawności i stratach systemowych wynikających z pracy pomp i warunków termicznych. W litowo-jonowych metryki trwałości dotyczą głównie cykliczności przy określonej głębokości rozładowania, stanu zdrowia baterii w funkcji czasu i temperatury oraz sprawności cyklu. W systemach przepływowych kluczowa jest żywotność stosu i bilans mocy pomocniczej. Paszport musi odzwierciedlać specyfikę danej technologii, w przeciwnym razie będzie mało użyteczny dla operatora, serwisu i recyklera.
Role podmiotów należy uporządkować równie precyzyjnie. Trzeba wskazać, oczywiście opierając się na definicjach z rozporządzenia, kto jest wytwórcą/producentem, a kto podmiotem oddającym produkt do używania, oraz w jakim momencie powstają obowiązki regulacyjne. W typowym BESS opartym na technologii litowo-jonowej ciężar dokumentacji i paszportowania spoczywa na wytwórcy/producencie lub integratorze dostarczającym kompletne racki i ciągi modułów jako produkt gotowy do zamierzonego użycia. W systemach przepływowych granica oddania do używania częściej pojawia się dopiero na etapie montażu na miejscu instalacji.
Hybrydy łączące litowo-jonowy zasobnik energii z superkondensatorami nie wychodzą spod reżimu PEF i paszportu tylko dlatego, że w układzie występuje drugi magazyn. O kwalifikacji decyduje technologia dominująca. Dostawy w formule częściowo zmontowanej nie znoszą odpowiedzialności, jeśli w efekcie powstaje produkt gotowy do zamierzonego użycia. Repowering, czyli wymiana racków na model z innej fabryki, nie jest zwykłą czynnością serwisową. To nowy zestaw danych regulacyjnych: inny wynik śladu węglowego, potencjalnie inna klasa środowiskowa oraz obowiązek aktualizacji paszportu na poziomie jednostek dostawczych, takich jak moduł, rack lub pack, z unikalnym identyfikatorem i kodem QR.
Wniosek właściwie jest jeden – kwalifikacja technologii oraz prawidłowo wyznaczone granice systemu stanowią fundament funkcjonowania tego typu systemów w porządku prawnym. Jeśli zostaną określone na początku, wymagania dotyczące PEF, paszportu i zawartości recyklatów stają się wykonalnym i możliwym do audytowania strumieniem prac, a przedsięwzięcie zyskuje przewidywalność regulacyjną.
Ślad węglowy (CF) baterii: zakres, metodyka i terminy
Rozporządzenie wymaga również obliczania środowiskowego śladu węglowego zgodnie z metodyką PEF. Trzeba tu zaznaczyć jedną rzecz – obliczenie środowiskowego śladu węglowego produktu to nie jest formularz do wypełnienia, lecz rygorystyczny standard modelowania zaprojektowany tak, aby wyniki były porównywalne między producentami. Jednostką odniesienia pozostaje kilowatogodzina pojemności, zgodnie z aktami delegowanymi dla danej kategorii, a granice systemu obejmują pełny cykl życia: od wydobycia i wstępnego przetwarzania surowców, przez wytwarzanie materiałów aktywnych i komponentów, montaż ogniw, modułów i pakietów, logistykę i dystrybucję, aż po etap końca życia z uwzględnieniem odzysku materiałów. Kluczowa zasada PEF brzmi: w punktach krytycznych wymagane są dane specyficzne dla danego modelu i konkretnej fabryki, natomiast tła środowiskowe, których nie da się pozyskać jako danych pierwotnych, muszą pochodzić z zatwierdzonych przez PEF baz danych i spełniać wymogi jakości.
W praktyce oznacza to konieczność pogłębienia rachunkowości środowiskowej w głąb łańcucha dostaw: do katody, anody, elektrolitu, separatora, kolektorów prądu i elementów obudowy, z rzetelnym ujęciem zużyć energii i mediów na poszczególnych etapach, wskaźników uzysków i złomu oraz rzeczywistych tras i środków transportu. Metodyka PEF narzuca hierarchię alokacji oraz sposób modelowania cyrkularności w oparciu o Circular Footprint Formula, tak aby w sposób spójny rozliczać zarówno zawartość recyklatów na wejściu, jak i korzyści materiałowe na wyjściu w scenariuszu recyklingu, bez podwójnego liczenia tych samych efektów.
Zużycie energii elektrycznej w procesie produkcji jest jednym z najsilniejszych czynników różnicujących wynik śladu węglowego. Metodyka wymaga jawnego i audytowalnego ujęcia miksu energetycznego dla każdego istotnego procesu i zakładu. W praktyce należy przygotować dowody zarówno dla ujęcia location-based, opartego na rzeczywistym miksie sieci, jak i – gdy producent deklaruje OZE – ujęcia market-based, z pełną ścieżką dowodową, na którą składają się między innymi umowy PPA, gwarancje pochodzenia oraz profile wolumenowe i czasowe. Deklaracje zielonej energii bez odpowiedniego podparcia danymi nie przejdą weryfikacji. Offsety węglowe nie mogą obniżać deklarowanego wyniku; mogą być wykazywane jedynie dodatkowo jako informacja o polityce kompensacji.
Model musi spełniać wymagania jakości danych. PEF nakłada obowiązek oceny DQR dla kluczowych zbiorów danych, obejmującej reprezentatywność czasową, geograficzną i technologiczną, a także kompletność i niepewność. Progi akceptowalności określone w aktach delegowanych wprost wymuszają wdrożenie po stronie producentów i integratorów systemu zarządzania danymi środowiskowymi: od procedur zbierania i walidacji, przez kontrolę zmian, po archiwizację oraz pełną ścieżkę audytu. Bez takiego systemu utrzymanie zgodności z PEF staje się ryzykiem, a audyty kończą się listą korekt.
Kluczowe jest zarządzanie zmianą. Skoro deklaracja śladu węglowego jest przypisana do konkretnego modelu i konkretnej fabryki, każda istotna modyfikacja – zmiana materiału aktywnego, dostawcy katody lub anody, parametrów procesu, źródła energii czy lokalizacji produkcji – może uruchamiać obowiązek rekalkulacji i aktualizacji dokumentacji. Uśrednianie danych pomiędzy wieloma zakładami jest wprost wykluczone. Dlatego potrzebna jest procedura zarządzania zmianą, która automatycznie inicjuje analizę skutków regulacyjnych: czy zmiana jest istotna w rozumieniu metodyki, jaki jest nowy wynik śladu węglowego, czy nie następuje przejście do gorszej klasy środowiskowej i czy nie zbliżamy się do przyszłych progów maksymalnych.
W obszarze końca życia metodyka wymaga spójnego i realistycznego ujęcia losów materiałów. Należy wykazać rzeczywiste ścieżki recyklingu wraz z technologiami i uzyskami dla kobaltu, niklu, litu, miedzi i aluminium. Zastosowanie Circular Footprint Formula gwarantuje, że korzyści z odzysku są liczone proporcjonalnie do jakości i ilości materiału, który faktycznie wraca do obiegu, a nie według hipotetycznych scenariuszy. To wprost łączy się z rosnącymi obowiązkami w zakresie odzysku i zawartości recyklatów. Im lepiej zorganizowany strumień zwrotny i im wyższa efektywność procesów recyklingowych, tym bardziej konkurencyjny profil śladu węglowego całego portfela.
Z perspektywy finansowania i realizacji w modelu EPC najistotniejsze jest to, że ślad węglowy liczony metodą PEF staje się metryką kontraktową i kredytową. Bank lub inwestor może uzależnić warunki finansowania od przedstawienia zweryfikowanej deklaracji, a w kolejnych etapach także od wykazania klasy środowiskowej i spełnienia progów. Umowa EPC powinna jednoznacznie określać odpowiedzialności: kto przygotowuje obliczenia, kto finansuje weryfikację, kto utrzymuje i aktualizuje dane oraz w jakich terminach. Równie ważna jest architektura informacji, która zapewni spójność deklaracji ze strukturą paszportu baterii. Oznacza to integrację systemów PLM, MES i ERP po stronie producenta z warstwą BMS oraz SCADA po stronie projektu, tak aby każdą zmianę w strukturze materiałowej lub miksie energii można było prześledzić, udokumentować i – w razie potrzeby – szybko przeliczyć.
W efekcie PEF staje się narzędziem inżynierskim. Projektowanie w duchu CF-by-design przekłada się na konkretne decyzje: wybór dostawców o niskim śladzie katod i anod, zawieranie długoterminowych umów PPA dla energii procesowej, podnoszenie uzysków linii i redukcję złomu, optymalizację tras i środków transportu oraz zwiększanie udziału surowców wtórnych w materiałach aktywnych. Każda z tych dźwigni jest policzalna w metodyce PEF i wprost skraca drogę do niższego kosztu kapitału dzięki lepszej klasie środowiskowej, którą można, m.in. pokazać na etykiecie.
Zawartość recyklatów: dokumentacja (2028) i minimalne poziomy (2031/2036)
Obok śladu węglowego rozporządzenie wprowadza jasne zasady dotyczące recyklatów w materiałach aktywnych baterii. Od 18 sierpnia 2028 r. każda bateria dla BESS kwalifikowana jako przemysłowa o pojemności powyżej 2 kWh ze składowaniem wewnętrznym, która zawiera kobalt, lit lub nikiel w materiałach aktywnych oraz ołów w całej baterii, musi być wprowadzana na rynek z dokumentacją potwierdzającą udział surowców pochodzących z recyklingu. Dla baterii do lekkich środków transportu obowiązek ten zacznie obowiązywać 18 sierpnia 2033 r. Metodyka obliczeń oraz format raportowania zostaną określone w akcie delegowanym najpóźniej do 18 sierpnia 2026 r.
Od 18 sierpnia 2031 r. dokumentacja techniczna musi wykazywać co najmniej 16 procent kobaltu, 6 procent litu i 6 procent niklu w materiałach aktywnych oraz 85 procent ołowiu w całej baterii. Od 18 sierpnia 2036 r. progi wzrosną do 26 procent kobaltu, 12 procent litu i 15 procent niklu, przy utrzymaniu wymogu 85 procent dla ołowiu. Wymogi te obejmują przemysłowe baterie powyżej 2 kWh z wyłączeniem konstrukcji ze składowaniem wyłącznie zewnętrznym, a także baterie trakcyjne do pojazdów elektrycznych, LMT i SLI, o ile zawierają wskazane pierwiastki w materiałach aktywnych; w przypadku ołowiu próg odnosi się do całej baterii.
Przewidziano wyjątki między innymi dla baterii przygotowanych do ponownego użycia, repurposingu lub remanufacturingu, jeżeli ich pierwotne wprowadzenie na rynek nastąpiło przed wykonaniem tych operacji. W praktyce oznacza to konieczność wczesnego zabezpieczenia strumieni recyklatu, pełnej identyfikowalności w łańcuchu dostaw oraz odpowiedniego ułożenia zobowiązań w umowach, ponieważ brak udokumentowania wymaganych poziomów bezpośrednio obciąża harmonogram zgodności i ryzyko finansowania projektu.
Paszport baterii dla BESS
Rozporządzenie bateryjne nakłada obowiązek sporządzenia Cyfrowego Paszportu Produktu również na baterie, w tym również na BESS. Od 18 lutego 2027 r. każdy akumulator do lekkich środków transportu, każda bateria przemysłowa o pojemności przekraczającej 2 kWh (a więc typowy BESS) oraz każda bateria trakcyjna do pojazdów elektrycznych musi posiadać elektroniczny paszport dostępny poprzez kod QR z unikalnym identyfikatorem zgodnym z ISO/IEC 15459. Paszport gromadzi zarówno dane modelowe, jak i dane jednostkowe, a dostęp do informacji jest odpowiednio stopniowany: część publiczna, część dla organów nadzoru oraz część dla podmiotów o uzasadnionym interesie, takich jak serwis, recyklerzy czy agregatorzy energii. System paszportów ma być interoperacyjny z innymi Cyfrowymi Paszportami Produktu przewidzianymi w rozporządzeniu ESPR 2024/1781.
Zakres danych w paszporcie jest precyzyjnie określony. Część publiczna o charakterze modelowym obejmuje między innymi: skład materiałowy wraz z identyfikacją substancji niebezpiecznych innych niż rtęć, kadm i ołów, informacje o śladzie węglowym i klasie środowiskowej, zawartości recyklatów, udziale energii ze źródeł odnawialnych, parametrach elektrycznych takich jak pojemność, zakresy napięć i moc, deklarowaną trwałość oraz zastosowaną metodę testu, sprawność cyklu na początku eksploatacji i w połowie projektowanego cyklu życia, rezystancję wewnętrzną, wymogi znakowania, deklarację zgodności UE, a także informacje o zapobieganiu powstawaniu odpadów i o gospodarce odpadami zgodnie z art. 74. Część o ograniczonym dostępie, przeznaczona dla organów oraz podmiotów z uzasadnionym interesem, zawiera na przykład szczegółowe dane składu anody, katody i elektrolitu, numery części oraz źródła zamienników, kompletne instrukcje demontażu obejmujące schematy, sekwencje, wymagane narzędzia, liczbę i układ ogniw oraz środki bezpieczeństwa, wyniki testów zgodności oraz dane eksploatacyjne, w tym stan zdrowia, liczbę cykli, zdarzenia negatywne i aktualny status jednostki: oryginalna, po ponownym użyciu, po zmianie przeznaczenia, po remanufacturingu lub jako odpad.
Due diligence w łańcuchu dostaw surowców
Rozporządzenie bateryjne nie zatrzymuje się na parametrach technicznych i paszportyzacji — wprost narzuca przedsiębiorstwom obowiązek należytej staranności w łańcuchu surowcowym. Podmiot wprowadzający baterię na rynek ma posiadać politykę due diligence, przejrzysty system identyfikowalności dostawców i materiałów, przeprowadzać ocenę ryzyk środowiskowych i społecznych, wdrażać działania korygujące, poddawać się niezależnej weryfikacji oraz składać coroczne sprawozdanie publiczne. Choć harmonogram stosowania tych przepisów został ostatnio skorygowany, nie zmienia to istoty wymogu: due diligence staje się stałym elementem „pakietu zgodności” i jednym z kluczowych warunków bankowalności projektów BESS.W projektach BESS obowiązki te często materializują się po stronie integratora systemu lub dostawcy kompletnych racków i strings jako podmiotu wprowadzającego produkt do obrotu.
W lipcu 2025 r. Rada UE przyjęła jednak rozporządzenie zmieniające, które „zatrzymuje zegar” dla tych przepisów: rozpoczęcie ich stosowania przesunięto o dwa lata, do 18 sierpnia 2027 r. Powodem jest zarówno potrzeba zmniejszenia obciążeń regulacyjnych, jak i czas na zbudowanie systemu zewnętrznych organów weryfikujących. Jednocześnie Komisja ma wydać wytyczne dotyczące należytej staranności najpóźniej rok przed wejściem obowiązków w życie, tak aby przedsiębiorstwa dysponowały jasnymi wskazówkami wdrożeniowymi. Akt stanowi element pakietu uproszczeń Omnibus IV, ukierunkowanego na konkurencyjność europejskiego przemysłu baterii.
Odroczenie nie znosi jednak istoty wymogów. Podmiot wprowadzający baterię na rynek pozostaje odpowiedzialny za politykę należytej staranności, system zarządzania i przejrzystości z identyfikowalnością podmiotów w górze łańcucha, ocenę ryzyk środowiskowych i społecznych, plan zarządzania ryzykiem z działaniami naprawczymi, weryfikację przez jednostkę zewnętrzną oraz coroczne sprawozdanie publiczne. W projektach BESS najczęściej będzie to producent lub integrator dostarczający kompletne jednostki, dlatego okno do 2027 r. warto wykorzystać na uporządkowanie ról, ścieżek danych i mechanizmów kontraktowych — tak, aby w chwili obowiązywania przepisów spełnić wymogi bez opóźnień i ryzyk dla harmonogramu inwestycji.
Wnioski dla zarządów i PM-ów
Rozporządzenie (UE) 2023/1542 zmienia logikę wdrażania BESS w sposób systemowy. O wejściu na rynek i możliwości pozyskania finansowania decyduje dziś nie tylko sprawność czy moc, lecz przede wszystkim jakość i spójność danych środowiskowych oraz tych dotyczących łańcucha dostaw. Ślad węglowy liczony metodą PEF, minimalne poziomy recyklatów i cyfrowy paszport baterii stają się obowiązkami oraz metrykami kontraktowymi. Projekty, które traktują warstwę danych jako osobny strumień inżynieryjny z jasnym zakresem, odpowiedzialnościami i kamieniami milowymi, szybciej przechodzą audyty due diligence i uzyskują lepsze warunki finansowania.
Przewaga konkurencyjna będzie wynikała więc z wdrożenia tych wszystkich wymagań. Organizacje, które wcześnie zbudują kompetencje w PEF, paszporcie i due diligence oraz wplotą je w procesy projektowe i operacyjne, obniżą koszt kapitału dzięki lepszemu profilowi środowiskowemu, oraz wyraźnie skrócą czas zamknięcia finansowania – o tym mówi się w branży nie od dzisiaj. W praktyce oznacza to standaryzację modeli PEF na poziomie modelu i fabryki, stałe łącze danych z BMS i systemów produkcyjnych, gotowość do audytów oraz jasne cele środowiskowe i należytą staranność w zakresie łańcucha dostaw. Tam, gdzie dotąd wygrywała sama elektrotechnika, dziś wygrywa elektrotechnika wsparta wiarygodną warstwą danych. Warto o tym pamiętać przy planowaniu nowych przedsięwzięć.
Źródła:
- Rozporządzenie (UE) 2023/1542 w sprawie baterii i zużytych baterii
- https://www.consilium.europa.eu/pl/press/press-releases/2025/07/18/simplification-council-adopts-law-to-stop-the-clock-on-due-diligence-rules-for-batteries/
- https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2024/1781/oj/eng?utm_source
Magdalena Pasik
Inżynier Gospodarki Wodnej oraz Inżynier Środowiska, absolwentka Uniwersytetu Przyrodniczego we Wrocławiu. Na co dzień – Specjalista ds. ochrony środowiska – w pracy zawodowej zajmuje się głównie emisją zanieczyszczeń do powietrza. Ochrona środowiska to nie tylko praca, ale przede wszystkim pasja.