Rola zamówień publicznych w transformacji energetycznej kraju

Eksperckim okiem

Paweł Biegajski, specjalista z zakresu finansowania projektów energetycznych

Transformacja energetyczna jest procesem przekształcania sektora energetycznego w model odpowiadający wyzwaniom związanym z ociepleniem klimatu. Ma ona odciąć się od spalania paliw kopalnych, co z kolei przełoży się na redukcję emisji zanieczyszczeń oraz wyhamowanie postępujących zmian. A wszystko to przy zachowaniu akceptowalnego poziomu bezpieczeństwa energetycznego i elastyczności sieci. Transformacja energetyczna musi obejmować różne sektory i organizacje, w tym także podmioty publiczne. Jednym z narzędzi realizacji tych zamierzeń stają się zatem zamówienia publiczne.

Skala wykorzystania zamówień publicznych

Ramy dla działań zmierzających do osiągniecia statusu neutralności klimatycznej wyznaczają ustalenia Porozumienia paryskiego zawartego w 2015 roku. Przewidują one realizację szeregu inicjatyw, których wspólnym celem jest ustabilizowanie globalnego ocieplenia na poziomie poniżej 2º Celsjusza. Nie uda się tego osiągnąć bez włączenia do programu systemu zamówień publicznych[1].

Zamówienia publiczne to proces, w którym instytucje publiczne nabywają towary, usługi i roboty budowlane od podmiotów prywatnych. Proces ten jest regulowany przez przepisy prawa, które mają na celu zapewnienie przejrzystości, konkurencyjności i efektywności wydatkowania środków publicznych. Kluczowa rola tego rynku wynika z dwóch czynników: liczby podmiotów zobowiązanych do stosowania odpowiednich regulacji prawnych oraz wartości wszczynanych przetargów.

Szacuje się, że z tego narzędzia realizacji projektów korzysta rocznie około 250 000 podmiotów publicznych w Europie, a ich łączne wydatki z tego tytułu wynoszą ponad 2 biliony euro. Jak pokazuje „Sprawozdanie Prezesa Urzędu Zamówień Publicznych z funkcjonowania systemu zamówień publicznych w 2022 roku” w 2022 roku w Polsce udzielono ponad 140 tysięcy zamówień na kwotę przekraczającą 274,8 miliarda złotych. Były to wyłącznie postępowania prowadzone z zastosowaniem przepisów ustawy Pzp. Wartość ta odpowiada 8,93% produktu krajowego brutto.

W jaki sposób zamówienia publiczne mogą przyczynić się do transformacji energetycznej kraju?

Naturalnym sposobem na wzmocnienie potencjału transformacji energetycznej kraju poprzez zamówienia publiczne jest dokonywanie zakupów dostaw, usług oraz robót budowlanych z uwzględnieniem aspektów środowiskowych. Istnieje też drugi, mniej oczywisty pomysł na przybliżenie regionu do neutralności klimatycznej. Chodzi tu o wpływ przetargów na kreację popytu na ekoinnowacje.

Rolę zamówień publicznych w transformacji energetycznej gospodarek dobrze rozumieją osoby rządzące. Przejawem tego podejścia jest przygotowanie nowych aktów, które regulują te kwestie. Chodzi tu przede wszystkim o: Nowy Zielony Ład, Nową strategię przemysłową Unii Europejskiej oraz ustawę z dnia 11 września 2019 r. Prawo zamówień publicznych. Warto też zwrócić uwagę na komunikat Komisji Europejskiej „Skuteczne zamówienia publiczne dla Europy z 2017 roku”. Wskazuje on, że zamówienia publiczne pełnią rolę strategicznego instrumentu w zestawie narzędzi polityki gospodarczej każdego państwa członkowskiego. Mogą się przyczynić do sprostania wielu najważniejszym wyzwaniom stojącym przed Europą, szczególnie za sprawą wspierania przejścia do zasobooszczędnej i energooszczędnej gospodarki o obiegu zamkniętym.

Zielone zamówienia publiczne

W celu włączenia systemu zamówień publicznych w walkę z klimatem, zaproponowano nowe pojęcie. Definicję zielonych zamówień publicznych możemy odnaleźć w podręczniku „Buying Green”. Zgodnie z nią rozumiemy przez nie proces, w ramach którego instytucje publiczne próbują uzyskać towary, usługi i roboty budowlane, których oddziaływanie na przyrodę w trakcie ich cyklu życia jest mniejsze w stosunku do towarów, usług i robót budowlanych o analogicznym przeznaczeniu, jakie zostałyby zakupione w innej sytuacji. Dokument ten zaleca także, aby aspekty prośrodowiskowe były brane pod uwagę na każdy etapie udzielania zamówień publicznych. Chodzi tu więc między innymi o:

  • przygotowanie postępowania,
  • kwalifikację i ewentualne wykluczenie wykonawców z postępowania,
  • kryteria oceny ofert.

W kolejnych latach Unia Europejska przygotowała także szereg aktów prawnych, które ustalających minimalne standardy odnoszące się do przedmiotowych kwestii. Przykładem takich rozwiązań jest Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2017/1369 z dnia 4 lipca 2017 r. ustanawiające ramy etykietowania energetycznego i uchylające dyrektywę 2010/30/UE. W ten sposób zielone zamówienia publiczne są dzisiaj nie tylko ideą, ale także konkretnym wymaganiem stawianym zamawiającym z różnych krajów.

Jak pokazują statystyki skala udzielania zielonych zamówień publicznych w Polsce nadal jest niewysoka. W 2022 roku 609 zamawiających udzieliło 3 322 przetargów uwzględniających aspekty środowiskowe o łącznej wartości 17 172 330 387,65 złotych. Ich udział w ogólnej liczbie udzielonych zamówień publicznych wyniósł 2%, zaś ich wartość stanowiła 6% łącznej wartości udzielonych zamówień. Instrumenty prośrodowiskowe najczęściej pojawiały się w projektach na usługi (wymagania związane z realizacją zamówienia oraz kryteria oceny ofert). Szczegółowa analiza rynku krajowego wskazuje, że aspekty środowiskowe wykorzystane są najchętniej w następujących sytuacjach:

  • środowiskowe wymagania związane z realizacją zamówienia,
  • określenie w opisie przedmiotu zamówienia wymagań środowiskowych,
  • zastosowanie środowiskowych kryteriów oceny ofert, w tym odwołanie do efektywności energetycznej przedmiotu zamówienia,
  • przywołanie wymagań odpowiednich systemów lub norm zarządzania środowiskowego w ramach warunków udziału w postępowaniu,
  • określenie etykiety związanej z aspektami środowiskowymi albo innym przedmiotowym środkiem dowodowym.

W Polsce praktycznie nie wykorzystuje się środowiskowego kryterium kosztu, które pozwala na wskazanie rachunku kosztów cyklu życia.

W jaki sposób zwiększyć skalę zielonych zamówień publicznych w Polsce?

Ustawa Prawo zamówień publicznych stanowi ogólne rozwiązanie, które wskazuje, jak należy prowadzić postępowania przyjazne dla środowiska. Jak dowodzi praktyka gospodarcza, to jednak za mało. Rosnąca skala zielonych zamówień publicznych wynika obecnie przede wszystkim z wzrastającej świadomości i kultury organizacyjnej zamawiających, którzy chcą, aby podejmowane przez nich przedsięwzięcia były przyjazne dla klimatu. Aby dalej rozwijać ten model oparty na przepisach niewymuszających bezwzględnego stosowania określonych rozwiązań, należy wprowadzić instrumenty szkoleń, warsztatów i wykładów, które jeszcze silniej stawiałyby na edukację osób odpowiedzialnych za realizację przetargów.

Podnoszenie poziomu wiedzy i kompetencji sektora publicznego w obszarze przeciwdziałania negatywnym zmianom klimatycznym jest także pożądane w innym podejściu. Ten mieszany model obiera za fundament promocję rozwiązań prośrodowiskowych w oparciu o przekonanie o słuszności swojego działania zamawiających, jednocześnie stymulując rynek przepisami szczegółowymi wyznaczającymi minimalne standardy. Tak opisany system jest najsilniej akcentowany w „Polityce Zakupowej Państwa” i już niebawem powinien stać się rzeczywistością w Polsce.

Istnieje też ostatnie podejście, które wymaga wprowadzenie do porządku prawnego licznych przepisów wymuszających stosowanie rozwiązań prośrodowiskowych. Co do zasady przepisy te rozsiane są po wytycznych sektorowych i zawierają zapisy adekwatne dla transportu, budownictwa czy oświaty. W Polsce póki co nie przewiduje się wdrożenia tak sztywnego i nieelastycznego rozwiązania.

Korzyści ze stosowania zielonych zamówień publicznych?

Zielone zamówienia publiczne przynoszą wiele korzyści, które mają wielowymiarowy charakter. Przede wszystkim przyczyniają się do zmniejszenia negatywnego wpływu na środowisko przez produkty, usługi i roboty budowlane, które są nabywane przez instytucje publiczne. Dzięki temu poprawiają się warunki życia regionalnych i lokalnych społeczności. Na przykład ekologiczny transport publiczny redukuje poziom smogu, co ma bezpośredni wpływ na zdrowie mieszkańców. Dodatkowo, zielone zamówienia publiczne kształtują odpowiedzialne postawy społeczne w zakresie ochrony środowiska. Przekazują one ważny sygnał, że uwzględnianie kwestii środowiskowych i klimatycznych nie przeszkadza w efektywnym zaspokajaniu potrzeb zakupowych i realizacji zadań publicznych.

Kluczowe korzyści dla środowiska i klimatu:

  • ochrona środowiska:
    • zmniejszenie emisji gazów cieplarnianych – wykorzystywanie produktów i usług o niższym śladzie węglowym w całym cyklu życia.
    • ograniczenie zużycia wody – stosowanie urządzeń o zmniejszonym zapotrzebowaniu na wodę,
    • zmniejszenie zanieczyszczeń – np. zakup zespołów trakcyjnych i pojazdów elektrycznych, stosowanie technologii biodegradowalnych, ograniczenie produkcji odpadów,
    • oszczędność energii – wykorzystywanie odnawialnych źródeł energii, modernizacja budynków na energooszczędne,
    • ochrona surowców naturalnych – stosowanie surowców wtórnych,
  • finanse:
    • oszczędności – niższe koszty eksploatacji i utrzymania produktów i usług o wyższej jakości,
    • rozwój zielonej gospodarki – stymulowanie rozwoju sektora ekoinnowacji, tworzenie nowych miejsc pracy,
  • poprawa jakości życia:
    • zdrowsze powietrze: mniej zanieczyszczeń emitowanych przez transport i ogrzewanie,
    • cichsze miasta – redukcja hałasu generowanego przez pojazdy spalinowe,
    • więcej terenów zielonych.

Przykłady zamówień publicznych wspierających transformację energetyczną

Jak pokazuje doświadczenie, idea zielonych zamówień publicznych może przyjąć różną formę. Ciekawym działaniem było wybudowanie nowego obiektu szkolnego w mieście Pembroke w taki sposób, aby był on samowystarczalny energetycznie poprzez wykorzystanie produkcji energii odnawialnej na miejscu. Zamawiający dał tu dużą dowolność dla wykonawców, którzy zostali zobowiązani do przedstawienia różnych rozwiązań służących osiągnięciu postawionego przed nimi celu. Podczas badania ofert przyznawano także dodatkowe punkty za osiągniecie lepszej wydajności. Ostatecznie powstały budynek wykorzystuje energię pochodzącą z instalacji fotowoltaicznej oraz turbin wiatrowych.

Dobrym przykładem podejścia prośrodowiskowego jest także kompleksowa realizacja pierwszego w Warszawie EKOparku na obszarach pofabrycznych warszawskiej dzielnicy Ursus. W jego ramach poszukiwano wykonawcy, który przygotuje między innymi: biomeble dla terenów zielonych, nasadzenia rodzimych gatunków drzew i krzewów czy edukacyjne place zabaw dla dzieci, promujące świadomość ekologiczną. W tym wypadku idea zielonych zamówień publicznych dotyczyła głównie opisu przedmiotu zamówienia.

Ciekawą praktykę zaproponował Zarządu Dróg Miejskich w Poznaniu. Wyszedł on z założenia, że zielone przetargi mogą skupiać się także na egzekwowaniu określonych efektów prac. I tak zaproponowano w umowach kary, które są nakładane gdy wykonawcy dopuszczają do silnego zachwaszczenia lub nie reagują na porażenie roślin przez choroby, szkodniki, niedobory lub nadmiary pierwiastków.

Te proste przykłady dowodzą, że idea zielonych zamówień publicznych jest bardzo ważna w promowaniu zrównoważonego rozwoju, redukcji emisji gazów cieplarnianych, oszczędzaniu zasobów naturalnych i kreowaniu innowacji ekologicznych. Dalsze wsparcie rozwiązań prośrodowiskowych w Polsce może realnie przyspieszyć tempo transformacji energetycznej.


[1] D.C. Dragos, B. Neamtu, Sustainable public procurement in the EU: experiences and prospects, [w:] F. Lichère, R. Caranta, S. Treumer, Modernising public procurement: the new directive, Kopenhaga 2014, s. 301; M. Brzezinski, Zrównoważone zamówienia publiczne w perspektywie nowego prawa zamówień publicznych, [w:] H. Nowicki, P. Nowicki, K. Kucharski (red.), Państwo a gospodarka. Nowe prawo zamówień publicznych. The State and the Economy New Public Procurement Law, t. 9, Toruń 2021, s. 57.


Paweł Biegajski

Absolwent Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Specjalizuje się w zdobywaniu finansowania dla firm i instytucji realizujących projekty z zakresu zrównoważonego rozwoju oraz energetyki.

ZOSTAW ODPOWIEDŹ

Proszę wpisać swój komentarz!
Proszę podać swoje imię tutaj

Najnowsze

PARTNERZY PORTALU

Kategorie

BĄDŹMY W KONTAKCIE

Najnowsze

PARTNERZY PORTALU

Kategorie

BĄDŹMY W KONTAKCIE